Τα τελευταία χρόνια έχουμε γίνει θιασώτες σημαντικών αλλαγών στη θεραπεία του καρκίνου προς την κατεύθυνση της εφαρμογής της Ιατρικής Ακριβείας. Ο όρος αυτός περιλαμβάνει  τη χορήγηση θεραπειών με βάση τα ιδιαίτερα κλινικά και μοριακά χαρακτηριστικά της νόσου κάθε ασθενούς.

Στοχευμένες θεραπείες

Σε αυτήν τη βάση, έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία χρόνια θεραπείες που στοχεύουν εκλεκτικά τα καρκινικά κύτταρα. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκουν τα γνωστά πλέον στην Ογκολογία μονοκλωνικά αντισώματα, αλλά και νέα φάρμακα, όπως αντισώματα που είναι συζευγμένα με χημειοθεραπευτικά φάρμακα.

Ανοσοθεραπεία

Επιπλέον, η ανοσοθεραπεία έχει αυξήσει σημαντικά την επιβίωση των ασθενών με διάφορα νεοπλάσματα. Ο τρόπος λειτουργίας της ανοσοθεραπείας είναι γνωστός: εκπαιδεύει το ανοσοποιητικό σύστημα του ασθενούς να καταπολεμήσει τα καρκινικά κύτταρα.

Χημειοθεραπεία

Αν και η χημειοθεραπεία αποτελεί ακόμη θεραπευτική επιλογή για τις περισσότερες νεοπλασίες, ολοένα και μεγαλύτερος αριθμός ασθενών λαμβάνουν πλέον μόνο στοχεύουσες θεραπείες ή συνδυασμούς ανοσοθεραπείας.

Η αυξανόμενη χρήση αυτών των θεραπειών, οδηγεί σε αύξηση της επιβίωσης των ασθενών και λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Πραγματικά, η χρήση της ανοσοθεραπείας στη θεραπευτική αντιμετώπιση του καρκίνου αποτέλεσε μια επανάσταση, καθώς για πρώτη φορά μπορέσαμε να προσφέρουμε μακροχρόνια ύφεση σε ασθενείς με μεταστατική νόσο.

Βέβαια, το ποσοστό των ασθενών που ανταποκρίνεται στην ανοσοθεραπεία που χρησιμοποιούμε σήμερα, δηλαδή με τη μορφή των μονοκλωνικών αντισωμάτων που κινητοποιούν το ανοσοποιητικό σύστημα έναντι του καρκίνου, δεν είναι μεγάλο. Αυτό συμβαίνει λόγω της ετερογένειας του καρκίνου και των μηχανισμών αποφυγής του ανοσοποιητικού συστήματος που έχουν αναπτύξει τα καρκινικά κύτταρα.

Εμβόλια

Για το λόγο αυτό, η έρευνα έχει εστιαστεί εδώ και αρκετά χρόνια στην ανάπτυξη εμβολίων κατά του καρκίνου, που θα επάγουν εξειδικευμένη ανοσολογική απάντηση έναντι των καρκινικών κυττάρων κάθε ασθενούς.

Η ιδέα των εμβολίων κατά του καρκίνου δεν είναι καινούρια. Βασίζεται στην ικανότητα του ανοσοποιητικού μας συστήματος να αναγνωρίζει τις μεταλλαγμένες πρωτεΐνες του καρκινικού κυττάρου –τα νεοαντιγόνα –καταστρέφοντας τον καρκίνο.

Τα εμβόλια, λοιπόν, έχουν ρόλο στη θεραπευτική του καρκίνου, προσπαθώντας να ενεργοποιήσουν το ανοσοποιητικό σύστημα. Ήδη έχουν χρησιμοποιηθεί διάφορες τεχνολογίες εμβολίων (πρωτεϊνικά, DNA, δενδριτικά), χωρίς όμως ιδιαίτερη επιτυχία. Μάλιστα, την προηγούμενη δεκαετία είχε λάβει έγκριση δενδριτικό εμβόλιο για τον καρκίνο του προστάτη, η κλινική χρήση του όμως ήταν εξαιρετικά περιορισμένη, λόγω του δύσκολου μηχανισμού παραγωγής του και της μικρής αποτελεσματικότητάς του.

Τεχνολογία mRNA

Τα τελευταία χρόνια, η τεχνολογία mRNA έχει δώσει νέα ώθηση στις προσπάθειες δημιουργίας θεραπευτικών εμβολίων για τον καρκίνο. Είναι η τεχνολογία που χρησιμοποιήθηκε ευρύτατα στα εμβόλια κατά της COVID-19, αποδεικνύοντας ότι πλέον η τεχνολογία αυτή είναι ώριμη για την κλινική πράξη και μπορεί να βρει εφαρμογή σε κάθε είδος καρκίνου.  Όπως αναφέρουν ο Θάνος Δημόπουλος, Καθηγητής Θεραπευτικής – Ογκολογίας – Αιματολογίας, στη Θεραπευτική Κλινική  της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ (Νοσοκομείο Αλεξάνδρα) και ο Μιχάλης Λιόντος, Επίκουρος Καθηγητής Θεραπευτικής Ογκολογίας, στην ίδια κλινική, “σήμερα, υπάρχουν δύο βασικές κατηγορίες mRNA εμβολίων κατά του καρκίνου:

α. Εξατομικευμένα εμβόλια που αναπτύσσονται ειδικά για τα καρκινικά νεοαντιγόνα που έχει ο κάθε ασθενής. Τα εμβόλια αυτά δημιουργούνται αφού γίνει πρώτα βιοψία του όγκου και ενδελεχής ανάλυση του γονιδιώματός του. Με τη χρήση αλγορίθμων, προβλέπεται ποιες αλληλουχίες του γονιδιώματος του όγκου μπορούν να δράσουν ως νεοαντιγόνα και να διεγείρουν μια ανοσολογική απάντηση. Αυτές οι αλληλουχίες εισάγονται στον οργανισμό με τη χρήση mRNA εμβολίων.

β. Ειδικά εμβόλια για συγκεκριμένες μεταλλάξεις. Αυτά τα εμβόλια μπορούν να  χρησιμοποιηθούν άμεσα στους ασθενείς που από τον μοριακό έλεγχο της νόσου τους, αναγνωρίζεται η παρουσία της μετάλλαξης.

Ήδη μια σειρά κλινικών μελετών έχουν δείξει θετικά αποτελέσματα από τη χρήση των mRNA εμβολίων στον καρκίνο. Η δράση των εμβολίων αυτών φαίνεται ότι είναι καλύτερη όταν χρησιμοποιούνται ως επικουρική αγωγή μετά από  ένα χειρουργείο και μάλιστα τα αποτελέσματά τους είναι καλύτερα όταν συνδυαστούν με ανοσοθεραπεία”.

Μελέτες

Μέχρι σήμερα, έχει μελετηθεί η αποτελεσματικότητα ενός εξατομικευμένου εμβολίου mRNA για τον καρκίνο του παγκρέατος. Οι μισοί από τους ασθενείς που έλαβαν το εμβόλιο ανέπτυξαν ανοσολογική απάντηση, η οποία διατηρήθηκε έως και 2 χρόνια αργότερα.

Σε πιο προχωρημένη φάση κλινικής ανάπτυξης βρίσκεται ένα άλλο εξατομικευμένο εμβόλιο mRNA κατά του μελανώματος, που χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με ανοσοθεραπεία. Έχει βρεθεί ότι ο συνδυασμός του εμβολίου με πεμπρολιζουμάμπη μείωσε κατά 44% τον κίνδυνο θανάτου ή υποτροπής της νόσου, έναντι της καθιερωμένης αγωγής.

Αντίστοιχα εμβόλια μελετώνται στον καρκίνο του προστάτη, των ωοθηκών, τον καρκίνο κεφαλής τραχήλου, τον καρκίνο του πνεύμονα, αλλά και τον καρκίνο του παχέος εντέρου.

Όλα τα παραπάνω δεδομένα καταδεικνύουν ότι η χρήση των θεραπευτικών εμβολίων για τον καρκίνο πολύ σύντομα θα αποτελέσει ένα νέο όπλο στην αντιμετώπιση της νόσου.