Καπέλο: Άρτεμις Τσίτσικα
Τίτλος: Η διαδικτυακή εξάρτηση απαιτεί ολιστική αντιμετώπιση
Κολλημένοι στην οθόνη και με ήπια έως και σημαντική εξάρτηση από το διαδίκτυο είναι τουλάχιστον 6 στα 10 έφηβοι στη χώρα μας, επισημαίνει στη συνέντευξή της στο περιοδικό Στα Χρώματα του Διαβήτη, η Εθνική Εκπρόσωπος και Συν. Καθηγήτρια της UNESCO Έδρας για την Παγκόσμια Υγεία και Εκπαίδευση, Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Εφηβικής Ιατρικής και Επιστημονικά Υπεύθυνη της Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) στο Νοσοκομείο Παίδων «Παναγιώτη και Αγλαΐας Κυριακού», κα Άρτεμις Τσίτσικα.
“Δεδομένα από την εμπειρία μας στη Μονάδα Εφηβικής Υγείας του Νοσοκομείου Παίδων ‘Παναγιώτη & Αγλαΐας Κυριακού’, αλλά και από τις έρευνες του Μεταπτυχιακού Προγράμματος Σπουδών ‘Στρατηγικές αναπτυξιακής και εφηβικής υγείας’, της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), αναδεικνύουν ότι πριν την πανδημία του Covid-19 η σοβαρή εξάρτηση από το διαδίκτυο αφορούσε το 8 – 10% των παιδιών και των εφήβων και η μέτρια έως ελαφριά εξάρτηση το 40% των παιδιών και των εφήβων, ενώ σήμερα υπολογίζεται ότι 60- 80% των παιδιών ειδικά στην εφηβική ηλικία παρουσιάζει κάποιου βαθμού εξάρτηση από το διαδίκτυο, εκ των οποίων σοβαρού βαθμού εξάρτηση εμφανίζει περίπου 15 έως 20% των παιδιών”.
Ποιοι παράγοντες οδήγησαν σε αυτή την εκρηκτική αύξηση και ποιες είναι οι επιπτώσεις;
Σε αυτό έχουν παίξει καταλυτικό ρόλο η χρήση φορητών συσκευών που προσφέρουν απεριόριστη προσβασιμότητα και ιδιωτικότητα.
Η ενασχόληση με τα social media, το gaming και ο διαδικτυακός τζόγος αποτελούν δραστηριότητες με ισχυρή πιθανότητα υπερβολικής χρήσης και απώλειας του μέτρου χρήσης ποιοτικά και ποσοτικά!
Ορισμένα παιδιά παρατηρούμε πως αρχίζουν να παίζουν τζόγο με καλή πρόθεση αρχικά π.χ. με κίνητρο να βοηθήσουν οικονομικά τις οικογένειές τους ή να έχουν δικά τους χρήματα. Σταδιακά όμως, αρχίζουν να ξοδεύουν πολύ μεγάλα ποσά, λέγοντας ψέματα και κάνοντας χρήση καρτών των γονιών ή γιαγιάδων/ παππούδων χωρίς ενημέρωσή τους και άδεια..
Σημαντικές είναι οι επιπτώσεις της εξάρτησης από το διαδίκτυο και στη μαθησιακή ζωή και τη σχολική καθημερινότητα.
Παρατηρούμε υψηλά ποσοστά ελλειμματικής προσοχής, δυσκολία στη συγκέντρωση στους μαθησιακούς στόχους και τις σχολικές εργασίες.
Τα παιδιά απομακρύνονται από τους μαθησιακούς στόχους, ενώ υπάρχει και περιεχόμενο που προβάλλει το εύκολο κέρδος, απαξιώνοντας την παιδεία και τους μακροπρόθεσμους στόχους.
Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην εμφάνιση ως μέσο απόκτησης αγαθών και επιτυχίας, ενώ οι διάφορες προκλήσεις-δοκιμασίες (challenges), μπορεί να θέσουν σε σοβαρό κίνδυνο την υγεία, σωματική και ψυχική, αλλά και την ίδια τη ζωή των παιδιών.
Το ΑΙ τι ρόλο παίζει;
Όλο και περισσότερα παιδιά λαμβάνουν πολύ σοβαρά υπόψη της συμβουλές του ΑΙ. Σε αυτό το σημείο, είναι πολύ σημαντικό να επισημάνουμε ότι το διαδίκτυο και γενικά η τεχνολογία είναι πολύ σημαντικό εργαλείο και προσφέρει απεριόριστες ευκαιρίες ενημέρωσης, ψυχαγωγίας, εκπαίδευσης και κοινωνικοποίησης και δεν θα πρέπει να δαιμονοποιείται.
Ωστόσο, όπως και στον φυσικό κόσμο, ισχύει η ψηφιακή ανηλικότητα και χρειάζεται η καθοδήγηση και η παρουσία σημαντικών ενηλίκων, όπως των γονέων.
Χρειάζεται ενίσχυση του γονεϊκού προτύπου π. χ. οι ίδιοι οι γονείς να μην παρουσιάζουν συμπεριφορές εξάρτησης και επιπλέον να λαμβάνουν υπόψη ότι παρά το ότι τα παιδιά ενδέχεται να γνωρίζουν περισσότερα από τους γονείς τους για κάποιους τομείς της τεχνολογίας- γεγονός που τους δυσκολεύει στην άσκηση της γονεϊκής τους αυθεντίας, χρειάζεται πάντα η δική τους συμβολή και παρουσία.
Η πανδημία τι ρόλο έπαιξε;
Τα παιδιά της Γενιάς A, που τώρα οι εκπρόσωποί της είναι έφηβοι και γεννήθηκαν περίπου το 2010-2012 μεγάλωσαν μέσα στην πανδημία. Οι γνωστικές κατακτήσεις αυτής της γενιάς έγιναν μέσα στην πανδημία και αυτό επηρέασε πάρα πολύ την ανάπτυξή τους, γνωστική και ψυχοκοινωνική.
Σήμερα βλέπουμε ότι είναι μία γενιά που δυσκολεύεται πολύ να βρει ευχαρίστηση, να ικανοποιηθεί, να βρει ενδιαφέροντα και κίνητρα στο φυσικό κόσμο. Έχει εξοικειωθεί με τα γρήγορα και σύντομα ερεθίσματα, τον συνεχή «θόρυβο» και βαριέται πολύ όταν δεν είναι μέσα στο διαδίκτυο.
Η γενιά Α βιώνει έντονα το stress της ματαίωσης και αυτό είναι αντιληπτό, αφού ο εγκέφαλός μας είναι εξελικτικά σχεδιασμένος να δίνει προσοχή στο καινούργιο, συνεπώς όποιες ειδοποιήσεις είναι σχεδόν αδύνατο να αγνοηθούν. Και αν το προσπαθήσουν, σίγουρα θα αγχωθούν!
Αυτή η εξοικείωση με την υπερβολική πληροφορία είναι το φαινόμενο “Infobesity” που μαζί με το και το “Fomo” (fear of missing out) μας κάνει να είμαστε διαρκώς στην επαγρύπνηση για οτιδήποτε προκύψει στον ψηφιακό μας κόσμο, με την αγωνία μήπως έχουμε χάσει κάποια πληροφορία.
Η πανδημία παράλληλα εξουθένωσε και τους ενήλικες. Γιατί ενώ μέχρι τότε υπήρχαν βοήθειες από τον παππού, τη γιαγιά και την ευρύτερη οικογένεια, οι οικογένειες “έκλεισαν” και αυτό ακόμη δεν έχει επανέλθει.
Λένε ότι «χρειάζεται ένα χωριό για να μεγαλώσει ένα παιδί και μία κωμόπολη για να μεγαλώσει ένας έφηβος».
Τώρα όμως οι οικογένειες παλεύουν μόνες τους, για τα πολύ βασικά (καθαριότητα, οικονομικές υποχρεώσεις, διατροφικές ανάγκες κ.ά.) και δεν υπάρχει αυτή η διάθεση για καθημερινή επικοινωνία, για τις ρουτίνες που αγαπούν οι έφηβοι και τα παιδιά.
Επίσης, σε αυτές οι ηλικίες, ο εγκέφαλος είναι συναισθηματικός, υπάρχει παρόρμηση, αυθόρμητη συμπεριφορά, δυσκολία στο φιλτράρισμα πολλών ερεθισμάτων.
Επιπρόσθετα, τα ερεθίσματα μπορεί να είναι ακατάλληλα και οι εξουθενωμένοι ενήλικες να χρησιμοποιούν «ηλεκτρονικές νταντάδες» από μικρές ηλικίες.
Τα ακατάλληλα ερεθίσματα επαναλαμβάνονται και τα παιδιά εξοικειώνονται με αυτά, τα απενεχοποιούν.
Για παράδειγμα, τα ακραία βίαια ερεθίσματα την πρώτη φορά σοκάρουν. Τη δεύτερη φορά λιγότερο, την τρίτη φορά ακόμη λιγότερο, την τέταρτη καθόλου, την πέμπτη το παιδί θα θεωρήσει πως έτσι είναι τα πράγματα και την έκτη μπορεί να αναπαράγει, να μιμηθεί.
Πώς μπορούμε να προστατεύσουμε τα παιδιά;
Σίγουρα, η πολιτεία μπορεί να συμβάλει με νομοθεσία, όπως άλλωστε γίνεται και για άλλες συμπεριφορές υψηλού κινδύνου, όπως π.χ. το αλκοόλ και το κάπνισμα.
Όμως όλοι όσοι πλαισιώνουν τα παιδιά και τους εφήβους, η οικογένεια, το σχολείο, τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, οι λειτουργοί υγείας και όλοι αυτοί που πλαισιώνουν τις υπηρεσίες θα πρέπει να γνωρίζουν της ανάγκες των παιδιών και των εφήβων και να στοχεύουν στην γενικότερη ευεξία τους, στο wellbeing.
Πρόσφατα, παρουσιάσαμε το Εθνικό Δίκτυο της UNESCO Έδρας για την Παγκόσμια Υγεία και Εκπαίδευση την οποία εκπροσωπώ στη χώρα μας, που είναι ένα στόχος τετραετίας, ώστε να λειτουργήσουν κέντρα ευεξίας, υπηρεσίες well being για παιδιά και εφήβους σε όλη τη χώρα με best practice τη Μονάδα Εφήβων του Νοσοκομείου Παίδων ‘Παναγιώτη και Αγλαΐας Κυριακού’. Το συγκεκριμένο σχέδιο βασίζεται στις κατευθυντήριες οδηγίες (guidelines) του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.) για το πώς πρέπει να λειτουργούν αυτές οι υπηρεσίες, ώστε να είναι «φιλικές» για τους εφήβους και να μπορούν να προσφέρουν μία συνολική φροντίδα.
Ένα άλλο σημαντικό ζήτημα Δημόσιας Υγείας είναι τα πολύ υψηλά ποσοστά υπερβαρότητας και παχυσαρκίας των παιδιών που φτάνουν ακόμη και το 35-40% του εφηβικού πληθυσμού, λόγω και της κατάχρησης των οθονών. Ζητήματα διαταραχών πρόσληψης τροφής, μειωμένης φυσικής δραστηριότητας, κακής ποιότητας ζωής και τα χρόνια νοσήματα είναι επίσης πολύ σημαντικά. Όλα αυτά επηρεάζουν τη σωματική υγεία παιδιών και εφήβων, ενώ και στην ψυχική σφαίρα, παρατηρούνται υψηλά ποσοστά καταθλιπτικού συναισθήματος, τάσης για αυτοτραυματισμό, υπερβολικού άγχος, σχολικής άρνησης, εκφράσεων βίας κ.ά.
Χρειάζεται λοιπόν να εμβαθύνουμε και να κάνουμε συντονισμένες κινήσεις. Μία από αυτές είναι το Εθνικό Δίκτυο που ανέφερα, το οποίο πραγματικά στοχεύει στο να δημιουργήσει αυτά τα κέντρα και αυτά να επεκταθούν στην κοινότητα, με προγράμματα στα σχολεία, με ακαδημίες γονέων, με εμπλοκή και των ίδιων των νέων, ώστε να μπορέσουμε να το αναστρέψουμε αυτό το αποτύπωμα.
Ενδέχεται αυτή η γενιά εφήβων, να είναι και η πρώτη γενιά στην ιστορία της ανθρωπότητας με χαμηλότερη ποιότητα ζωής από την προηγούμενη!
Νοσήματα φθοράς εγκαθίσταται σε μικρότερη ηλικία, ενώ και τα χρόνια νοσήματα παρουσιάζουν δυσκολίες στη διαχείριση λόγω των συμπεριφορών υψηλού κινδύνου.
Μιλήσατε για την εξάρτηση και το πώς ένα παιδί εξαρτημένο από το διαδίκτυο μπορεί να εξαρτηθεί από τον διαδικτυακό τζόγο. Υπάρχει βιολογικό και γενετικό υπόβαθρο στις εξαρτήσεις;
Η συμπεριφορά εξάρτησης είναι μια «κορυφή παγόβουνου».
Αποτελεί πολυπαραγοντικό αποτέλεσμα και έχει να κάνει με την κληρονομικότητα και τη γενετική, με την προσωπικότητα του ατόμου και φυσικά με το στενό και ευρύτερο περιβάλλον.
Καθένας από εμάς είναι ένα μοναδικό μίγμα, έχοντας κάποια θετικά στοιχεία που την/τον βοηθούν να εξελιχθεί και κάποια λιγότερο θετικά που θα πρέπει να διαχειριστεί ή να περιορίσει.
Έτσι, μία προσωπικότητα Α σε ένα περιβάλλον Χ μπορεί να τα πάει πολύ καλά και μία προσωπικότητα Β στο ίδιο περιβάλλον, μπορεί να αναπτύξει παθολογίες.
Πολύ σημαντικό ρόλο παίζει η συννοσηρότητα π.χ. οντότητες όπως η ΔΕΠΥ (ελλειμματική προσοχή ή υπερκινητικότητα), όπου συνυπάρχουν τάση για εξαρτήσεις, υπερβολές και παρορμητική συμπεριφορά.
Βέβαια, και εδώ πολύ σημαντικό ρόλο παίζει το οικογενειακό, το σχολικό και το ευρύτερο πολιτισμικό περιβάλλον. Δεν είναι τυχαίο που τα φαινόμενα αυτά παρατηρούνται κυρίως στον δυτικό πολιτισμό και ειδικά σε χώρες που βιώνουν κρίσεις. Όμως και η εφηβεία per se, ως αναπτυξιακό υπόβαθρο, ευνοεί την τάση ακραίων εκφράσεων και συμπεριφορών.
Έχουν κάποια άλλα χαρακτηριστικά που μοιράζονται τα παιδιά που είναι επιρρεπή στην εξάρτηση από το διαδίκτυο;
Σε αυτές τις ηλικίες υπάρχει έμφυτος ναρκισσισμός και τάση των παιδιών να ξεχωρίζουν, να είναι αποδεκτά από τους συνομηλίκους, με όποιο κόστος.
Η επιρροή των γονέων αποδυναμώνεται προκειμένου να κατακτηθεί η αυτονόμηση και οι πιο σημαντικοί πόλοι επιρροής είναι πλέον οι συνομήλικοι (peer pressure).
Αυτό, σε συνδυασμό με όλα όσα προαναφέραμε, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μίγμα έκφρασης.
Πώς επηρεάζει η εξάρτηση από το διαδίκτυο τη συμπεριφορά των παιδιών;
Επηρεάζει την καθημερινότητα και τη λειτουργικότητά τους: από τη διατροφή και τον ύπνο τους (και ξέρουμε πόσο σημαντικός είναι ο ύπνος σε αυτές τις ηλικίες για την ανάπτυξη, την ξεκούραση και την αναδόμηση), μέχρι το μαθησιακό κομμάτι, τις σχέσεις, τις δραστηριότητες, τη φροντίδα της υγιεινής και του εαυτού.
Έχουμε στοιχεία που να δείχνουν ότι η διαδικτυακή βία οδηγεί και σε πραγματική βία;
Βέβαια. Τα παιδιά που εκτίθενται σε διαδικτυακό περιβάλλον βίας είναι πολύ πιο εύκολο, λόγω της απενεχοποίησης και της επαναληψιμότητας, να εκφραστούν βίαια.
Μπορεί να έχουν μία πολύ απλή διαφωνία και να επιχειρήσουν να τη λύσουν με τη βία.
Τι πρέπει να κάνουν για την αντιμετώπιση του φαινομένου γονείς και πολιτεία;
Πρώτα από όλα οι γονείς είναι σημαντικό να ενδυναμωθούν στο ρόλο τους. Να ενημερωθούν, να ευαισθητοποιηθούν, να έχουν ενσυναίσθηση, δηλαδή να θυμηθούν πώς ήταν οι ίδιοι ως έφηβοι και να μπουν στη θέση των παιδιών σήμερα, με τις σημερινές προκλήσεις.
Χρειάζεται να συζητούν, να επιχειρηματολογούν, να έχουν διάδραση στην επικοινωνία τους και θετικό κλίμα. Σε κανέναν δεν αρέσει να του επιβάλλουν πράγματα συλλήβδην- σε καμία ηλικία. Χρειάζεται υπομονή, διάλογος, παράδειγμα ζωής. Να δίνουν μοντέλο πρώτα οι ενήλικες, καλλιεργώντας την καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους. Χρειάζεται όλοι να δουλέψουν με τον εαυτό τους και να δώσουν στο παιδί ό τι θα ήθελαν να μιμηθεί.
Αλλά και το σχολείο, δεν αρκεί να καλύπτει την ύλη των μαθημάτων, είναι περιβάλλον μάθησης της ίδιας της ζωής. Μπορούν να εφαρμόζονται προγράμματα κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως το Selma, το Enable, το Youth Tech, το Youth Online κ.ά. που υπάρχουν στις ιστοσελίδες μας.
Επίσης, τα media είναι σημαντικό να αναδεικνύουν με αντικειμενικό τρόπο τις ανάγκες αυτές.
Η πολιτεία από την πλευρά της μπορεί να συμβάλει πραγματικά, με νομοθετικές ρυθμίσεις, υποστηρίζοντας τέτοια προγράμματα, αλλά και μέσω της προαγωγής της εξειδίκευσης στην εφηβική ιατρική, που πραγματικά μπορεί να δώσει λύσεις σε όλα αυτά τα ζητήματα, καθώς απαιτούν ολιστική αντιμετώπιση. Η εφηβική ιατρική αποτελεί σημαντική εξειδίκευση και πυλώνας της πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας φροντίδας υγείας.
Με πρωτοβουλία της UNESCO Global Health-Education, του Συνεργαζόμενου με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (Π.Ο.Υ.) Κέντρου και του Πανεπιστημιακού Ιδρύματος της Γαλλίας Clermont Auvergne υπεγράφη Μνημόνιο-Σύμφωνο Συνεργασίας (ΜοU) με την Ιατρική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) και το Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Στρατηγικές Αναπτυξιακής και Εφηβικής Υγείας». Η Συμφωνία υπεγράφη την Τρίτη 24 Μαρτίου 2026, στην Αίθουσα Προεδρίας της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ από τον Πρόεδρο της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Καθηγητή κο Νικόλαο Αρκαδόπουλο, τον Επικεφαλής Καθηγητή της UNESCO GHE κο Didier Jourdan και την Εθνική Εκπρόσωπο και Συν. Καθηγήτρια της UNESCO GHE κα Άρτεμις Κ. Τσίτσικα.
Η συμφωνία αυτή έχει διάρκεια τεσσάρων (4) ετών και στοχεύει στην προαγωγή της υγείας των εφήβων στη χώρα μας, στην εξειδίκευση της Εφηβικής Ιατρικής και τη δημιουργία κέντρων Ευεξίας – wellbeing σε όλη τη χώρα με επέκταση στην κοινότητα (σχολεία που προάγουν την Υγεία, Ακαδημίες Γονέων, συμμετοχή των νέων), καθώς και έρευνα και κατάρτιση επιστημόνων και εκπαιδευτικών.
Ά. Τσίτσικα, Ν. Αρκαδόπουλος, D. Jourdan
