Δημήτρης Ευθυμίου και Καρολίνα Ακινόσογλου

1. Ιατρικό Τμήμα, Πανεπιστήμιο Πατρών
2. Παθολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών
3. Τμήμα Λοιμώξεων, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών

Ανατρέχοντας στην ιστορία, παρατηρούμε ανά περιόδους άλλες περισσότερο και άλλες λιγότερο φονικές πανδημίες, όπως αυτή της Αθηναϊκής πανώλης το 400 π.X., ή του «μαύρου θανάτου» ή αλλιώς βουβωνικής πανώλης το1340 μ.Χ., που κόστισε περίπου 50.000.000 ζωές σε ευρωπαϊκό επίπεδο, μειώνοντας τον πληθυσμό παγκοσμίως στο μισό.

Τον 20^Ο πια αιώνα, η ανθρωπότητα βίωσε την πανδημία της Ισπανικής γρίπης το 1918, με παρόμοιο αριθμό απωλειών με αυτές του “μαύρου θανάτου”, που ακολουθήθηκε από παρόμοιες πανδημίες το 1957, το 1968 και το 2009, αλλά και πιο χρόνιας μορφής πανδημικές εξάρσεις, όπως αυτή του HIV/AIDS που έγινε γνωστός το 1981. Πιο πρόσφατη όλων, είναι η πανδημία του SARSCOV-2 ή κατά τη καθομιλουμένη γνωστή ως πανδημία COVID-19 που έκανε την εμφάνισή της το Δεκέμβριο 2019.

Πέντε έτη έχουν περάσει από την πρώτη επίσημη καταγραφή κρούσματος COVID-19 στην ελληνική επικράτεια, το Φεβρουάριο του 2020, μόλις 3 μήνες μετά την «ώρα μηδέν» 8.000 km ανατολικότερα στην υδρόγειο, μια εξέλιξη που λίγο πολύ όλοι περίμεναν και απεύχονταν.

Το κόστος της συγκεκριμένης πανδημίας ανέρχεται σε 7.000.000 θανάτους ως ώρας, με σχεδόν 15.000 θανάτους ημερησίως το Φεβρουάριο του 2021.  Οι καταστροφικές επιπτώσεις της, μετρήσιμες και μη, σε ψυχολογικό, οικονομικό, κοινωνικό, αλλά και σε επίπεδο υγείας και οι μακροχρόνιες επιπλοκές που αναφέρονται ακόμη και 3 έτη μετά (γωνστά ως Long-COVID ή PACS – PostAcuteCOVIDSequale ), καθιστούν εύλογο το ερώτημα : ‘‘Είναι αληθινός και υπαρκτός ο κίνδυνος μιας νέας πανδημίας;’’

Για να απαντήσουμε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να αναρωτηθούμε  τι είναι αυτό που γεννά τελικά μια νέα πανδημία και πώς μπορούμε-αν μπορούμε- να το αποφύγουμε.

Η ανάδειξη μιας πανδημίας, όπως αυτή του COVID-19, ξεκινά από μια αναδυόμενη λοίμωξη σε μία περιοχή της υδρογείου και βασίζεται στην αλληλεπίδραση τριών απλών παραγόντων:

• Του ξενιστή (εν προκειμένω ο άνθρωπος)
• Του παθογόνου παράγοντα (εν προκειμένω ο ιός)
• Του περιβάλλοντος.

Η ζωή του οικουμενικού ανθρώπου του 21ου αιώνα χαρακτηρίζεται από μαζικό συγχρωτισμό στις πόλεις και παράλληλα, από στενή επαφή με την άγρια ζωή σε ορισμένες περιοχές του κόσμου.  Αξιοσημείωτη είναι επίσης, η απουσία βασικών συνθηκών υγιεινής στις αναπτυσσόμενες κυρίως χώρες, αλλά και η συχνή έλλειψη προγραμμάτων προληπτικής ιατρικής και επιδημιολογικής επιτήρησης παθογόνων, ακόμη και στις ανεπτυγμένες κοινωνίες.  Επιπλέον, η αλλαγή των σεξουαλικών συμπεριφορών και διατροφικών συνηθειών, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής του και η αυξημένη επίπτωση της παχυσαρκίας και του Σακχαρώδη Διαβήτη, σε συνδυασμό με την ταχύτατη και εύκολη μετακίνηση του σύγχρονου ανθρώπου σε όλον τον κόσμο, προδιαθέτουν στην ανεμπόδιστη διασπορά των εκάστοτε νέων παθογόνων/ιών.

Εξαλλαγή και διαφοροποίηση

Οι ιοί, από την άλλη μεριά,  σε μια προσπάθεια να εισβάλουν στον ανθρώπινο οργανισμό και να μολύνουν όσο το δυνατόν περισσότερους ξενιστές/άτομα, διακρίνονται από ικανότητα ταχύτατης διαφοροποίησης/εξαλλαγής του γενετικού τους υλικού. Με τον τρόπο αυτό καταφέρνουν να διαλάθουν της άμυνας του οργανισμού που μολύνουν, με τελικό σκοπό την πρόκληση ασθένειας στο άτομο και την ταχύτερη κατά το δυνατό μετάδοσή τους στον επόμενο οργανισμό.

Ενδεικτικά, αρκεί να αναφέρουμε πως το ανθρώπινο γενετικό υλικό συνολικά, χρειάστηκε 8.000.000 έτη για να διαφοροποιηθεί κατά 2%, όταν ένας ιός χρειάζεται κάτι λιγότερο από ένα 24ωρο για να το καταφέρει. Έτσι, η μολυσματική ικανότητά τους αυξάνεται κατακόρυφα και συνεπώς, και οι πιθανότητες εύκολης εξάπλωσης στον πληθυσμό.

Τέλος, καθοριστικής σημασίας είναι και η επαφή με το περιβάλλον, το οποίο με τις αλλαγές που υφίσταται, επηρεάζει αναπόφευκτα και τον άνθρωπο, με την κλιματική αλλαγή να προδιαθέτει σε ανάπτυξη ιδιαίτερων παθογόνων που ευδοκιμούν στις εκάστοτε ακραίες συνθήκες που επικρατούν ανά το κόσμο.

Συμπερασματικά, λοιπόν, στο ερώτημα «Είναι υπαρκτός ο κίνδυνος μια νέας πανδημίας;», η απάντηση είναι: «Είναι καθαρά θέμα χρόνου».  Παρ’ όλα αυτά, κατανοώντας τους γενεσιουργούς μηχανισμούς και βάζοντας ως στόχο σε ατομικό και διακρατικό επίπεδο την επίτευξη μιας βιώσιμης ανάπτυξης, με διασφάλιση βασικών αγαθών για όλους τους πολίτες του κόσμου, θα μπορέσουμε να περιορίσουμε τον κίνδυνο και όταν αυτός εμφανιστεί, θα είμαστε έτοιμοι για την πιο αποτελεσματική και έγκαιρη διαχείρισή του.

Βιβλιογραφία

• Yang B, Yang KD. Immunopathogenesis of Different Emerging Viral Infections: Evasion, Fatal Mechanism, and Prevention. Front Immunol. 2021 Jul 15;12:690976. doi: 10.3389/fimmu.2021.690976. PMID: 34335596; PMCID: PMC8320726.
• Morens, D. M., & Fauci, A. S. (2020). Emerging Pandemic Diseases: How We Got to COVID-19. Cell, 182(5), 1077–1092. https://doi.org/10.1016/j.cell.2020.08.021
• World Health Organization 2023 data.who.int, WHO Coronavirus (COVID-19) dashboard > Deaths [Dashboard]. https://data.who.int/dashboards/covid19/deaths
• Abebe GM (2020) Emerging and Re-Emerging Viral Diseases: The Case of Coronavirus Disease-19 (COVID-19). Int J Virol AIDS 7:067. doi.org/10.23937/2469-567X/1510067