Η εξ αποστάσεως εργασία κατ’ οίκον, γνωστή και ως τηλεργασία, αυξήθηκε σημαντικά κατά τη διάρκεια της υγειονομικής κρίσης COVID-19. Έως και το 40% των Ευρωπαίων εργαζομένων τον Απρίλιο του 2020 εργάζονταν με τηλεργασία (Milasi κ.ά., 2020, Eurofound, 2022β).
Ωστόσο, η τηλεργασία δεν θα εξαλείψει την εργασία που απαιτεί φυσική παρουσία για πολλούς εργαζομένους, κατά συνέπεια οι υβριδικές μορφές εργασίας, στις οποίες μέρος της εβδομάδας δαπανάται στο γραφείο και μέρος στο σπίτι, είναι πιθανό να καταστούν ο κανόνας για σημαντικό ποσοστό Ευρωπαίων εργαζομένων τα επόμενα χρόνια (Eurofound, 2023β).
Ως «υβριδική εργασία» ορίζεται ο συνδυασμός τηλεργασίας και επιτόπιας εργασίας γραφείου στις εγκαταστάσεις του εργοδότη, με τις περιόδους τηλεργασίας να καταλαμβάνουν μεταξύ 10% και 90% του συνολικού χρόνου εργασίας. Ως τηλεργαζόμενοι, οι υβριδικοί εργαζόμενοι «πάντα» ή «σχεδόν όλη την ώρα» που εργάζονται χρησιμοποιούν ψηφιακές τεχνολογίες και σύνδεση στο διαδίκτυο, ανεξάρτητα από τον τόπο εργασίας τους.
Στη χώρα μας, η τηλεργασία αναγνωρίστηκε ως ειδική μορφή απασχόλησης με τον Ν.2639/1998 (άρθρο 1). Με το Ν.3846/2010 ενσωματώθηκε στο εθνικό δίκαιο η από 16-07-2002 Ευρωπαϊκή Συμφωνία – Πλαίσιο και θεσπίστηκε το γενικό πλαίσιο λειτουργίας της τηλεργασίας και με το άρθρο 67 του Ν.4808/2021 η τηλεργασία αναγνωρίζεται πλέον ως σύγχρονη μορφή απασχόλησης.
Βασικά χαρακτηριστικά της υβριδικής εργασίας
Οι υβριδικές μορφές εργασίας έχουν δύο βασικά χαρακτηριστικά: 1) οργάνωση και συντονισμό της τηλεργασίας και της εργασίας στις εγκαταστάσεις του εργοδότη και 2) χρονοδιάγραμμα που προσδιορίζει το χρόνο, τη διάρκεια και τη συχνότητα της εργασίας σε κάθε τόπο εργασίας (Eurofound, 2023β). Περιλαμβάνουν διάφορες ατομικές και συλλογικές δραστηριότητες που εκτελούνται αυτοπροσώπως ή εξ αποστάσεως, ανάλογα με τους εργασιακούς παράγοντες (π.χ. εταιρείες, επαγγέλματα, εργασιακές δραστηριότητες και εργασιακές καταστάσεις).
Η οργάνωση της υβριδικής εργασίας μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο ευέλικτη —όταν οι εργαζόμενοι επιλέγουν τον τόπο και τις ώρες εργασίας τους με βάση τις προτεραιότητές τους για την ημέρα— ή σταθερή, όπου ο οργανισμός καθορίζει τις ημέρες και τις ώρες που επιτρέπεται στους εργαζομένους να τηλεργάζονται ή να έρχονται στο γραφείο (Eurofound, 2023β).
Ωστόσο, η υβριδική εργασία είναι άνισα κατανεμημένη μεταξύ τομέων και επαγγελμάτων. Είναι πιο διαδεδομένη σε ορισμένους τομείς υπηρεσιών (π.χ. πληροφόρηση και επικοινωνία, εκπαίδευση, χρηματοπιστωτική διαμεσολάβηση, δημόσια διοίκηση), ενώ πολλές θέσεις εργασίας στον τομέα της γεωργίας, της βιομηχανίας και των υπηρεσιών (π.χ. υγειονομική περίθαλψη) που απαιτούν φυσική παρουσία δεν μπορούν να τηλεργαστούν (Sostero, 2020; Eurofound, 2022α).
Είναι επίσης άνισα κατανεμημένη μεταξύ επαγγελματικών ομάδων, με τη συμμετοχή κυρίως επαγγελματιών, τεχνικών και ανώτερων διοικητικών στελεχών που χαρακτηρίζονται από υψηλό εισόδημα, σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου και υψηλό επίπεδο προσόντων (Sostero, 2020; EU-OSHA, 2022β; Eurofound, 2022α).
Επιπλέον, παρατηρείται ανισότητα μεταξύ των δύο φύλων, με την τηλεργασία πλήρους απασχόλησης να είναι συχνότερη μεταξύ των γυναικών από ό,τι των ανδρών, ενώ παρόμοια είναι και τα αποτελέσματα για την υβριδική εργασία (Eurofound, 2022β). Ειδικότερα, οι γυναίκες με παιδιά κάτω των 12 ετών είναι πιο πιθανό να εργάζονται αποκλειστικά στο σπίτι ή σε υβριδικό περιβάλλον, σε σύγκριση με εκείνες με μεγαλύτερα παιδιά ή χωρίς παιδιά (Eurofound, 2022α, 2022β).
Τέλος, έχουν παρατηρηθεί και ηλικιακές ανισότητες, αφού οι νεότεροι εργαζόμενοι (κάτω των 25 ετών) είναι λιγότερο πιθανό να εργάζονται από το σπίτι από ό,τι οι εργαζόμενοι ηλικίας 25-49 ετών και οι εργαζόμενοι μεγαλύτερης ηλικίας (Eurofound, 2022β).
Επιπτώσεις της υβριδικής εργασίας στις συνθήκες εργασίας και στην Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία (ΑΥΕ)
Η υβριδική εργασία επηρεάζει την έκθεση του εργαζομένου σε κίνδυνο (περιβάλλον, μέθοδοι διαχείρισης και οργάνωση της εργασίας), δεδομένου ότι περιλαμβάνει εναλλασσόμενη εργασία σε δύο πολύ διαφορετικούς χώρους: την κατοικία του εργαζομένου και τις εγκαταστάσεις του εργοδότη. Οι χώροι εργασίας θα πρέπει να προσαρμόζονται στην υβριδική εργασία, τόσο στο σπίτι όσο και στις εγκαταστάσεις του εργοδότη. Ο ιδιωτικός χαρακτήρας των χώρων κατά τη διάρκεια μέρους της εργάσιμης εβδομάδας (σπίτι, χώροι συνεργασίας) περιπλέκει την πρόσβαση και την εφαρμογή μέτρων πρόληψης για νομικούς λόγους και λόγους προστασίας της ιδιωτικής ζωής.
Ως εκ τούτου, η εφαρμογή των κανονισμών για την Ασφάλεια και την Υγεία στην Εργασία είναι πιο περίπλοκη στην περίπτωση της υβριδικής εργασίας από ό,τι στην περίπτωση της συνήθους εργασίας στις εγκαταστάσεις του εργοδότη. Αυτό που πρέπει να τoνισθεί είναι ότι οι εργοδότες έχουν την ίδια ευθύνη και υποχρεώσεις στον τομέα της ΑΥΕ, είτε οι εργαζόμενοι εργάζονται κατ’ οίκον, είτε στις εγκαταστάσεις τους (βλ. EU-OSHA (2021β) για λεπτομέρειες).
Στον πίνακα 1, που ακολουθεί πορουσιάζονται επιγραμματικά τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που αφορούν στην υβριδική εργασία, τόσο για τον εργαζόμενο, όσο και για τον εργοδότη.
Πίνακας 1. Πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα υβριδικής εργασίας
| Πλεονεκτήματα | Μειονεκτήματα | |
| εργαζόμενος | • βελτίωση της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής
• δυνατότητα εργασίας, παρά τη μειωμένη κινητικότητα λόγω ασθένειας ή αναπηρίας • μείωση του χρόνου και του κόστους μετακίνησης (και του άγχους και της κόπωσης που σχετίζονται με τις μεταφορές) • Ευέλικτα χρονοδιαγράμματα και μεγαλύτερη ελευθερία λήψης αποφάσεων για τη διαχείριση του χρόνου εργασίας ● πιθανή αύξηση της αυτονομίας στην εργασία |
• δυσκολία διαχωρισμού της αμειβόμενης εργασίας από την ιδιωτική ζωή
• απομόνωση και έλλειψη πρόσβασης στην επίσημη και ανεπίσημη ανταλλαγή πληροφοριών που πραγματοποιείται σε σταθερό χώρο εργασίας • αλλαγές στη φύση των κοινωνικών εργασιακών σχέσεων (συνάδελφοι, διοίκηση), λόγω απόστασης • πολλές ώρες εργασίας (τα ευέλικτα ωράρια μπορούν να αποτελέσουν μειονέκτημα εάν ο εργαζόμενος δεν επιβάλλει χρονικά όρια) • εκτέλεση εργασιών εκτός των κανονικών ωρών εργασίας (κατά τη διάρκεια του ελεύθερου χρόνου) • καλείται να αντιμετωπίζει μόνος του τα προβλήματα, χωρίς κατάλληλη υποστήριξη (με το σχετικό άγχος) ● Καταπόνηση ματιών λόγω συνεχιζόμενης προσήλωσης στην οθόνη του υπολογιστή ● ανάπτυξη μυοσκελετικών παθήσεων σε περίπτωση μη ορθής διαχείρισης των εργονομικών πτυχών που σχετίζονται με την εργασία (στάση του σώματος, ακατάλληλος εξοπλισμός γραφείου κ.λπ.) |
| εργοδότης | • μειωμένος κίνδυνος τροχαίων ατυχημάτων λόγω μειωμένων μετακινήσεων
• εξοικονόμηση γραφειακών χώρων και συναφών δαπανών • αυξημένη ελκυστικότητα της εταιρείας: προσέλκυση και διατήρηση ειδικευμένων εργαζομένων • αυξημένη ευελιξία επιχειρηματικών δραστηριοτήτων και υπηρεσιών |
• αυξημένοι κίνδυνοι για την ΑΥΕ εάν δεν υπάρξει σχετική γραπτή εκτίμηση κινδύνου
• δυσκολότερη εποπτεία των διευθυντικών στελεχών και ανάγκη εξεύρεσης νέων μορφών διαχείρισης • δυσκολίες στην παροχή της απαιτούμενης υποστήριξης στους τηλεργαζόμενους • πιθανή μείωση της δέσμευσης και πτώση του ομαδικού πνεύματος • η εσωτερική επικοινωνία γίνεται όλο και πιο δύσκολη |
Συμπέρασμα
Η υβριδική εργασία προσφέρει πολλά πλεονεκτήματα σε εργοδότες και εργαζομένους, αλλά είναι πιθανό τα πλεονεκτήματα αυτά —ανάλογα με τις ιδιαιτερότητες της εργασίας και την (έλλειψη ή ανεπαρκή) διαχείρισή τους— να καταστούν μειονεκτήματα, εκθέτοντας τους εργαζομένους σε ορισμένους (αυξημένους) επαγγελματικούς κινδύνους.
Ωστόσο, οι πληροφορίες σχετικά με τον αντίκτυπο της υβριδικής εργασίας στις συνθήκες εργασίας και στην ΕΑΥ υστερούν σε σχέση με την εξάπλωσή της στην Ε.Ε. μετά την πανδημία.
Πάνω απ’ όλα, εξακολουθούμε να μην έχουμε τη γνώση για να αξιολογήσουμε με ακρίβεια τις μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των υβριδικών μορφών εργασίας στις συνθήκες εργασίας, στην ΕΑΥ, στη σχετική ανισότητα μεταξύ των φύλων και την κοινωνική ανισότητα στην υγεία.
Καθώς η υβριδική εργασία γίνεται όλο και πιο διαδεδομένη στην περίοδο μετά την πανδημία, οι νέες μορφές της δημιουργούν νέες προκλήσεις για την πρόληψη και τη διαχείριση της ΕΑΥ, ενώ ταυτόχρονα προσφέρουν την ευκαιρία βελτίωσής της σε περίπτωση ορθής εφαρμογής, διαχείρισης και ρύθμισης. Απαιτείται περαιτέρω έρευνα για να καλυφθούν τα κενά σχετικά με τις επιπτώσεις της υβριδικής εργασίας στην ΕΑΥ και τις δράσεις που απαιτούνται για την ορθή εφαρμογή της.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- EU-OSHA. OSH WIKI – Risk assessment and telework – checklist [Internet]. 2022c. Available at:
https://oshwiki.eu/wiki/Risk_assessment_and_telework_-_checklist
- EU-OSHA. Remote work, remote workplaces and implications for OSH – OSHWIKI [Internet]. 2022d. Available at:
https://oshwiki.osha.europa.eu/en/themes/remote-work-remote-workplaces-and-implications-osh
- EU-OSHA. Smart digital monitoring systems for occupational safety and health: uses and challenges. EU-OHA; 2022e p. 26. Available at: https://osha.europa.eu/en/publications/smart-digital-monitoring-systems-occupational-safety-and-health-uses-and-challenges
- EU-OSHA – European Agency for Safety and Health at Work, Regulating telework in a post-COVID-19 Europe: recent developments, 2023. Available at: https://osha.europa.eu/en/publications/regulating-telework-post-covid-19-europe-recent-developments
- EU-OSHA – European Agency for Safety and Health at Work, Practical tips to make home-based telework as healthy, safe and effective as possible, 2022. Available at: Practical tips to make home-based telework as healthy, safe and effective as possible – OSHwiki | European Agency for Safety and Health at Work (europa.eu)
- Eurofound and the International Labour Office, Working anytime, anywhere: The effects on the world of work, Publications Office of the European Union, Luxembourg, and the International Labour Office, Geneva; 2017. Available at: http://eurofound.link/ef1658
- Eurofound. Living and working in Europe 2022 [Internet]. Publications Office of the European Union, Luxembourg; 2023a. Available at: https://www.eurofound.europa.eu/publications/annual-report/2023/living-and-working-in-europe-2022#msdynttrid=uEAGPqCQnlCvvJjUi6EfbnVVMn-Yl6hq0fjU70IOQZ8
- Eurofound. The future of telework and hybrid work [Internet]. Publications Office of the European Union, Luxembourg; 2023b. Available at:
https://www.eurofound.europa.eu/publications/report/2023/the-future-of-telework-and-hybrid-work
- European social partners. 2002 Framework agreement on telework [Internet]. 2002. Available at:
https://www.businesseurope.eu/publications/framework-agreement-telework-16072002
- European Framework Agreement on Telework 2022. Available at: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=LEGISSUM%3Ac10131).
- EuroStat. Statistics | Eurostat [Internet]. 2022 [cité 27 avr 2022]. Available at:
https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/lfsa_ehomp/default/table?lang=en
- Gualano MR, Santoro PE, Borrelli I, Rossi MF, Amantea C, Daniele A, et al. TElewoRk-RelAted Stress (TERRA), Psychological and Physical Strain of Working From Home During the COVID-19 Pandemic: A Systematic Review. Workplace Health Saf. 2023;71(2):58‑67.
• ILO. Working Time and Work-Life Balance Around the World [Internet]. Geneva: International Labour Organization; 2023 p. 171. Available at:
https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_864222/lang–en/index.htm
- Institution of Occupational Safety and Health, Home office, mobile office. Managing remote working, 2014, (available at: https://www.iosh.com/media/1507/iosh-home-office-mobile-office-full-report-2014.pdf).
- Institution of Occupational Safety and Health at Work, Hybrid Work: Challenges for Occupational Safety and Health, 08/11/2023, (available at:
https://osha.europa.eu/sites/default/files/documents/Hybrid_work_OSH_en_0.pdf
- Robertson MM, Mosier K. Work from home: Human factors/ergonomics considerations for teleworking [Internet]. Geneva: International Labour Organization; 2020. Available at: https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/—ed_protect/—protrav/—safework/documents/publication/wcms_742061.pdf
- Roquelaure Y. New forms of work in the digital era: implications for psychosocial risks and musculoskeletal disorders- Discussion paper [Internet]. EU-OSHA; 2021. Available at https://osha.europa.eu/fr/publications/digitalisation-work-psychosocial-risk-factors-and-work-related-musculoskeletal-disorders/view
- Sostero M. Teleworkability and the COVID-19 crisis: a new digital divide? [Internet]. Seville: European Commission: European Commission; 2020. Report No.: JRC121193. Available at: https://ec.europa.eu/jrc/sites/jrcsh/files/jrc121193.pdf
- WHO, ILO. Healthy and safe telework: technical brief [Internet]. Geneva: World Health Organization and International Labour Organization; 2021. Available at:
https://www.ilo.org/global/publications/books/WCMS_836250/lang–en/index.htm
