Νίκος Χριστοδούλου
Αναπληρωτής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
Πρόεδρος Τομέα Ψυχιατρικής των Καταστροφών, Παγκόσμια Ψυχιατρική Εταιρεία

Οι φυσικές καταστροφές – όπως οι σεισμοί, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές και οι καταιγίδες – είναι αναπόφευκτο κομμάτι της ζωής. Παρά την τεχνολογία και τα μέσα πρόληψης που διαθέτουμε σήμερα, δεν μπορούμε να τις αποτρέψουμε πλήρως. Αυτό που μπορούμε να κάνουμε είναι να προετοιμαστούμε καλύτερα, όχι μόνο πρακτικά, αλλά και ψυχικά. Η ψυχική ανθεκτικότητα αποτελεί βασικό “όπλο” για την αντιμετώπιση τέτοιων δύσκολων καταστάσεων.
Η προετοιμασία για μια καταστροφή δεν αφορά μόνο την ύπαρξη ενός σχεδίου εκκένωσης. Εξίσου, και μάλλον ακόμα πιο σημαντική, είναι η εσωτερική μας δύναμη: η ικανότητα να παραμένουμε ψύχραιμοι, να παίρνουμε αποφάσεις υπό πίεση και να στηρίζουμε ο ένας τον άλλο παρά τις δυσκολίες. Έρευνες δείχνουν ότι τα άτομα που έχουν καλή ψυχική υγεία μπορούν να προσαρμοστούν καλύτερα σε συνθήκες κρίσης, να αναγνωρίσουν κινδύνους και να ανακάμψουν πιο γρήγορα μετά το τέλος της καταστροφής.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να θυμόμαστε πως δεν βιώνουμε όλοι τις καταστροφές με τον ίδιο τρόπο. Άνθρωποι που ήδη αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες – όπως άγχος, κατάθλιψη ή μετατραυματικό στρες – είναι πολύ πιο ευάλωτοι. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι «αδύναμοι» ή «ανίκανοι». Σημαίνει απλώς ότι χρειάζονται περισσότερη υποστήριξη από το κοινωνικό τους περιβάλλον και τις υπηρεσίες υγείας για να ανακάμψουν. Στη Θεσσαλία μετά τις πλημμύρες Daniel πολλοί ασθενείς που ήταν σταθεροί για χρόνια υποτροπίασαν, ακριβώς γιατί το υποστηρικτικό τους δίκτυο κατέρρευσε. Είναι κρίσιμο να μιλάμε ανοιχτά για αυτά τα θέματα χωρίς στίγμα, ώστε όσοι το χρειάζονται να ζητούν βοήθεια χωρίς φόβο ή ντροπή. Η αλληλεγγύη, η κατανόηση και η συλλογική στήριξη μπορούν να κάνουν τεράστια διαφορά.

Μετά την καταστροφή

Η περίοδος μετά από μια φυσική καταστροφή είναι συνήθως πιο δύσκολη από το ίδιο το γεγονός. Η απώλεια περιουσίας ή ακόμα και ζωής, η αβεβαιότητα για το μέλλον και το αίσθημα ανασφάλειας μπορούν να επηρεάσουν βαθιά την ψυχολογία μας. Σε αυτήν τη φάση, η ανάκαμψη δεν αφορά την αποκατάσταση ζημιών, σπιτιών και υποδομών, αλλά πρωτίστως την ψυχική μας ισορροπία. Δεν είναι ασυνήθιστο να νιώθει κανείς θλίψη, φόβο, θυμό ή ακόμα και ενοχές. Αυτό που έχει σημασία είναι να θυμόμαστε ότι «δεν πειράζει αν πέσεις, αρκεί να σηκωθείς». Η ανθεκτικότητα δεν σημαίνει ότι δεν επηρεαζόμαστε, αλλά ότι βρίσκουμε τη δύναμη να προχωράμε.

Επένδυση

Η ενίσχυση της ψυχικής υγείας πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από μια καταστροφή είναι επένδυση για ολόκληρη την κοινωνία. Η ενημέρωση, η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχολογικής υποστήριξης και η καλλιέργεια κοινοτικών δικτύων αλληλεγγύης συμβάλλουν ώστε κανείς να μην αισθάνεται μόνος. Οι καταστροφές μπορεί να είναι αναπόφευκτες, αλλά η ψυχική ανθεκτικότητα και η συλλογική δύναμη μπορούν να μας βοηθήσουν να τις ξεπεράσουμε και να βγούμε πιο δυνατοί.