Στα 370 π.Χ., ο Πλάτωνας είχε γράψει ότι ο δάσκαλός του, Σωκράτης, ανησυχούσε πως η καταγραφή πραγμάτων θα έκανε τους ανθρώπους να γίνουν αδαείς, επειδή δεν θα χρειαζόταν να απομνημονεύσουν πια τίποτα.

Eνώ πριν από πολλά χρόνια, σοφοί ήταν οι άνθρωποι που διάβαζαν και απομνημόνευαν γνώση και πληροφορίες, σήμερα οι απαντήσεις σε όλα τα ερωτήματα βρίσκονται μόνο λίγα κλικ μακριά. Με το ChatGTP μάλιστα, η ανάγκη απομνημόνευσης απομακρύνεται ακόμη περισσότερο, καθώς η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να γράψει ένα ολόκληρο δοκίμιο ή να οργανώσει, συνδυάζοντας πληροφορίες, ένα ολόκληρο ταξίδι για λογαριασμό μας!

Περισσότερο από το 50% των ατόμων κάτω των 30 ετών δεν μπορούν σήμερα να κατονομάσουν το μεγαλύτερο ωκεανό στη Γη, το παλάτι που έχτισε ο Λουδοβίκος ο ΙΔ΄ ή τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο· δεν γνωρίζουν ποιος εφηύρε τον τηλέγραφο, το ραδιόφωνο ή τον φωνογράφο ή ποιος Ρωμαίος αυτοκράτορας λέγεται ότι έπαιζε βιολί, ενώ η Ρώμη καιγόταν.

Από εικόνες μαγνητικής τομογραφίας, οι επιστήμονες και οι νευροβιολόγοι έχουν διαπιστώσει, ότι το Διαδίκτυο «μεταβάλλει τους μετωπιαίους λοβούς του εγκεφάλου μας και επηρεάζει τη μνήμη εργασίας, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει τις ικανότητές μας να σκεφτόμαστε βαθιά και να συγκεντρωνόμαστε».

Καθώς η χρήση του Διαδικτύου μας δυσκολεύει να αποθηκεύσουμε πληροφορίες στη βιολογική μας μνήμη, είμαστε αναγκασμένοι να βασιζόμαστε όλο και περισσότερο στην ευρύχωρη και εύκολα αναζητήσιμη τεχνητή μνήμη του Διαδικτύου, ακόμα κι αν αυτή μας κάνει πιο ρηχούς στοχαστές (1).

Eπιπλέον,  η εκτεταμένη χρήση του GPS έχει συνδεθεί με μείωση της χωρικής μας μνήμης. Μελέτες σε πιλότους δείχνουν ότι όσοι βασίζονται στον αυτόματο πιλότο χάνουν κρίσιμες δεξιότητες επίγνωσης της κατάστασης.

Το φαινόμενο “Google effect”

Το Google effect είναι το φαινόμενο που αποτυπώνει ακριβώς αυτό, την αδυναμία του εγκεφάλου να αποθηκεύει τις πληροφορίες που είναι πολύ εύκολα προσβάσιμες μέσω Διαδικτύου. Για αυτόν το λόγο και το συγκεκριμένο φαινόμενο είναι γνωστό και ως “ψηφιακή αμνησία”.

Με το Google να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας, είναι πολύ πιθανό την άγνωστη λέξη που συναντήσαμε διαβάζοντας ένα βιβλίο και την γκουγκλάραμε για να δούμε τι σημαίνει, να μην τη θυμόμαστε λίγες μέρες μετά.

Τώρα, χάρη στις εξελιγμένες αλγοριθμικές μηχανές αναζήτησης που μπορούν να απαντήσουν σχεδόν σε οποιαδήποτε ερώτηση, μπορούμε να λαμβάνουμε πληροφορίες πιο γρήγορα και εύκολα από ποτέ. Δεν χρειάζεται πλέον να θυμόμαστε όλα όσα μαθαίνουμε, αφού μπορούμε να αναζητήσουμε ξανά τις ίδιες πληροφορίες στο μέλλον. Ομοίως, σπάνια ανακαλούμε τις πληροφορίες που έχουμε μάθει —επειδή απλώς τις αναζητούμε— έτσι, ό,τι έχουμε μάθει τελικά ξεθωριάζει και από τη μνήμη.

Μελέτες έχουν δείξει, επίσης, ότι τις πληροφορίες που τις συναντάμε on-line τις ανακαλούμε με μικρότερη ακρίβεια σε σχέση με τις πληροφορίες που διαβάζουμε π.χ. σε μια εγκυκλοπαίδεια.

Συνολικά, η ευκολία πρόσβασης σε πληροφορίες στο διαδίκτυο μπορεί να μας μειώσει τις πιθανότητες να αναπτύξουμε δεξιότητες ή να συσσωρεύσουμε γνώσεις. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι αυτό δημιουργεί σημαντικά κενά, καθώς οι άνθρωποι αναζητούν απλές περιλήψεις, αντί να αφιερώνουν χρόνο για να διεξάγουν εις βάθος έρευνες.

Ερευνητές, σε σειρά πειραμάτων, κατέγραψαν πως οι φοιτητές ήταν λιγότερο πιθανό να θυμηθούν γεγονότα όταν νόμιζαν ότι τα είχαν αποθηκεύσει σε ένα αρχείο υπολογιστή για μελλοντική χρήση. Αντίθετα, οι φοιτητές στους οποίους ειπώθηκε ότι δεν θα μπορούσαν να ανατρέξουν στις πληροφορίες, αργότερα τα πήγαν πολύ καλύτερα στις δοκιμασίες ανάκλησης.

Ερευνητές στην εκπαίδευση έχουν διαπιστώσει ότι όταν οι φοιτητές τριτοβάθμιας εκπαίδευσης χρησιμοποιούν εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για τις εργασίες τους, τελικά έχουν χειρότερες επιδόσεις στις εξετάσεις, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με το ρόλο της τεχνητής νοημοσύνης στην εκπαίδευση.

Tα υπέρ και τα κατά

Από πολλές απόψεις, το φαινόμενο Google είναι ένας προσαρμοστικός μηχανισμός που εμποδίζει τον εγκέφαλό μας να κατακλύζεται από περιττές πληροφορίες. Άλλωστε, γιατί να θέλετε να αποθηκεύσετε περίπλοκα γεγονότα, αριθμούς ή γενέθλια στη μνήμη σας, αν μπορείτε να βασιστείτε σε ένα αξιόπιστο τηλέφωνο ή υπολογιστή;

Θεωρητικά, το φαινόμενο Google θα μπορούσε να μας βοηθήσει να ιεραρχήσουμε πληροφορίες που πραγματικά αξίζει να θυμόμαστε. Κάποιοι ερευνητές, ωστόσο, επισημαίνουν διαφορετικούς κινδύνους που συνεπάγεται η υπερβολική μας εξάρτηση από την Google και τη σχετική τεχνολογία, όπως ο κίνδυνος εξάρτησης: Προϋπόθεση για να βασίζεστε σε τεχνικά βοηθήματα μνήμης είναι η συνεχής διαθεσιμότητα αυτών των βοηθημάτων. Κατά συνέπεια, οι άνθρωποι μπορεί να αισθάνονται την ανάγκη να είναι συνεχώς συνδεδεμένοι με τις συσκευές τους. Οι άνθρωποι αυτοί, σε περίπτωση διακοπής λειτουργίας των συσκευών ή των λογισμικών αυτών, θα έμεναν εντελώς ξεκρέμαστοι.

Αναληθείς πληροφορίες

Και ναι, πλέον είμαστε αντιμέτωποι με έναν ορυμαγδό πληροφορίας που βρίσκουμε on-line, μπορούμε όμως να τον αξιολογήσουμε; Η απάντηση είναι όχι. Στο Διαδίκτυο κυκλοφορεί πληθώρα ψευδών ειδήσεων, πολλές από τις οποίες τείνουμε όχι μόνο να τις πιστεύουμε, αλλά και άκριτα να τις αναπαράγουμε.

Πώς θα “αντισταθείτε” (2);

Κάντε μια συνειδητή προσπάθεια για αναζήτηση πληροφοριών: Η ενεργή προσπάθεια απενεργοποίησης του «αυτόματου πιλότου» και η συνειδητή προσπάθεια κατά την αναζήτηση νέων πληροφοριών μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη βελτίωση της μνήμης. Αντί να αφήνετε την Τεχνητή Νοημοσύνη να σκέφτεται για εσάς, χρησιμοποιήστε την για να βελτιώσετε τη δική σας σκέψη. Για παράδειγμα, οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη όχι για να κατεβάζουν έναν καταρράκτη ιδεών, αλλά για να γράφουν τα δικά τους δοκίμια.

Οι επαγγελματίες μπορούν να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για έρευνα, αλλά να αξιολογούν κριτικά αυτά τα ευρήματα, αντί να τα αποδέχονται τυφλά.

Ο στόχος δεν είναι να απορρίψουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη – είναι να δημιουργήσουμε μια ισορροπημένη σχέση όπου η Τεχνητή Νοημοσύνη ενισχύει την ανθρώπινη νοημοσύνη, αντί να την αντικαθιστά.

Κρατήστε χειρόγραφες σημειώσεις: Προσπαθήστε να κρατήσετε μερικές (παλιομοδίτικες) χειρόγραφες σημειώσεις!  Η διαδικασία σύνθεσης των πληροφοριών και της ορθογραφίας των λέξεων αναγκάζει το μυαλό να ασχοληθεί και να επιβραδύνει, συμβάλλοντας έτσι σε βαθύτερα επίπεδα επεξεργασίας και στη βελτίωση της επακόλουθης μνήμης.

Αφήστε τις συσκευές στο σπίτι:  Εάν οι τεχνολογικοί σας βοηθοί δεν είναι διαθέσιμοι, δεν έχετε άλλη επιλογή από το να διατηρήσετε περισσότερη γνώση στη μνήμη σας.

Ωστόσο, υπάρχει και η άλλη άποψη:  Γιατί να ξοδεύουμε χρόνο προσθέτοντας ένα σωρό αριθμούς στο κεφάλι μας, όταν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε μια αριθμομηχανή;  Ομοίως, γιατί να ρισκάρουμε να προσπαθούμε να θυμηθούμε την ακριβή εσωτερική θερμοκρασία μαγειρέματος κάθε κρέατος, όταν μπορούμε να βρούμε μια ακριβή απάντηση με μία μόνο αναζήτηση;

«Δεν είναι τόσο σημαντικό για ένα άτομο να μαθαίνει γεγονότα», είχε πει ο Άλμπερτ Αινστάιν. «Η αξία της εκπαίδευσης δεν έγκειται στην εκμάθηση πολλών γεγονότων, αλλά στην εκπαίδευση του νου να σκέφτεται κάτι που δεν μπορεί να μαθευτεί από τα σχολικά βιβλία», είχε προσθέσει ο διάσημος επιστήμονας.

(1) Carr, N. (2011). The shallows: What the Internet is doing to our brains. W. W. Norton & Company.

(2) Dr. Eva M. Krockow, doctor in Psychology, στο Psychology Today, https://www.psychologytoday.com/us/blog/stretching-theory/202109/is-the-google-effect-messing-your-brain